Gruzja, muzyka tradycyjna

17 września 2006

Informacje wstępne

Geografia:

• kraj zakaukaski;
• teren górzysty, podzielony pasmami górskimi na etnoregiony;
• klimat śródziemnomorski, zróżnicowany, silna piętrowość;

Historia:

• ślady rolnictwa sprzed 4000 lat (sic!);
• kolebką dzisiejszego państwa: Kolchidia i Iberia;
• tereny nękane przez Persów i Rzymian;
• już w IV wieku przyjęcie chrześcijaństwa (sic!);
• tereny podbite przez Bizancjum;
• XII i XIII wiek złotymi latami państwa gruzińskiego;
• od XIII wieku tereny nękane przez Mongołów i Turków;
• duża część terenów dostaje się pod panowanie muzułmanów;
• od XVIII wieku patronat Rosji, uwolnienie się od Persów;
• od XIX praktycznie uniezależnienie od Rosji;
• ciąg rzezi i masakr ludności;
• po rozpadzie ZSRR do władzy dochodzi E. Szewardnadze;
• wojna domowa, autonomie: Abchazja, Adżaria, Osetia Południowa;
• od 2004 roku demokracja, prezydent M. Saakaszwili;

Etnoregiony (mapka):

• Abchazja;
• Megrelia;
• Guria;
• Adżaria;
• Swanetia;
• Racza;
• Imeretia;
• Kartli;
• Mehetia;
• Hewsuretia;
• Hewi (Szew);
• Tuszetia;
• Kahetia;

Gruzja w kulturze europejskiej:

W mitologii greckiej jako kraj odległy, niemal na granicach ówcześnie znanego świata: Dzeus zemścił się okrutnie. Na jego rozkaz przykuto Prometeusza do skał Kaukazu. Co dzień zgłodniały orzeł zlatywał, by mu wyjadać wątrobę, która wciąż odrastała. Wokoło było pusto i głucho. Skazaniec nie słyszał głosu ludzkiego ani nie ukazywała mu się twarz przyjazna. Palony gorącymi promieniami słońca, bez ruchu i spoczynku, trwał Prometeusz, niby wieczny wartownik, dla którego zawsze za późno przychodzi noc w płaszczu gwiaździstym i za późno zorza poranku roztapia się w ciepłocie dnia. Jego próżne jęki spadały w przepaść gór jak martwe kamienie (Jan Parandowski, „Mitologia”). Ale również jako daleka, pełna dobrobytu prowincja: Mała Helle, strwożona wzdętymi falami i wyciem huraganu, straciła przytomność i spadła do morza, które od jej imienia nazwano Hellespontem. Fryksos wylądował w Kolchidzie, krainie nad Morzem Czarnym, gdzie żył spokojnie do końca swych dni. Baranka chował, pieścił, aż się ów zestarzał i sam prosił, aby go zabić. Fryksos złożył go w ofierze Dzeusowi; a złote runo król Kolchidy, Ajetes, zawiesił na dębie w świętym gaju Aresa (Jan Parandowski, „Mitologia”).

Specyficzna mieszanka kulturowa. Silne wspływy sztuki rzymskiej, perskiej, tureckiej i rosyjskiej. Wyjątkowość kultury gruzińskiej. Kościoły z bogatą bizantyjską ornamentyką, zbudowane na planie greckiego krzyża z kopułą wspartą na wysokim bębnie. Szota Rustaweli i jego XII-wiecznego epos „Rycerz w tygrysiej skórze”.

Muzyka

Abchazja (zachodnia Gruzja):

• muzyka zróżnicowana;
• ważna rola tekstu, opowieści;
• pełne kwiecistego oratorstwa wznoszenie toastów;
• tamada (tamadobo) jako gospodarz uczty, mistrz ceremonii;
• tamada pierwszy wznosi toast i zaczyna śpiew;
• pieśni historyczne przy stole;
• wielogłosowość, nawet czterogłos;
• dowody na abchaski wielogłos z XI i XII wieku (sic!);
• ciągi nierozwiązywanych sekund i septym;
• krimanchuli jako męski, falsetowy, melizmatyczny śpiew;

fragment pieśni historycznej „Ali Pasza” (mp3, 148KB)

Megrelia (zachodnia Gruzja):

• rozwinięta faktura trzygłosowa;
• wiele pieśni z akompaniamentem chordofonu conguri;
• w pieśniach korowodowych wielogłosowość ostinatowa;
• częsty liryzm i dwuchórowość;

fragment pieśni weselnej „Kuhczi bedinera” (mp3, 188KB)

Guria (zachodnia Gruzja):

• najbardziej rozwinięta trzy- i czterogłosowość;
• polifonia kontrastowa;
• słaby burdon recytatywny, ostinato;
• paralelny sposób prowadzenia głosów;
• pieśni bogate, wyszukane w środkach;
• partia basu często aktywna melodycznie i rytmicznie;
• tekst ma tutaj znaczenie raczej drugorzędne;
• aczkolwiek rytmika bliska jest stopom metrycznym wersów;
• pieśni często na temat relacji Gruzinów z Turkami;
• dominacja metrum czterodzielnego;
• wirtuozeria, ornamentyka;

fragment pieśni historycznej „Hasanbegura” (mp3, 128KB)

Adżaria (zachodnia Gruzja):

• duża część ludności przejęła religię muzułmańską;
• bogata wielogłosowość, krimanchuli;
• środkowy głos ma często recytatywny charakter;
• głos niższy często odznacza się indywidualnością;

Swanetia (zachodnia Gruzja):

• uderzająca archaiczność brzmienia;
• obszar leżący wysoko w górach;
• zaskakująco mało wpływów obcych;
• oryginalne stroje i dialekt gruziński;
• dominacja trzygłosu;
• jednogłos tylko w repertuarze kobiet (kołysanki, lamenty);
• paralelny ruch głosów, wąskozakresowa melodyka;
• współbrzmienia kwartowo-sekundowe;
• synchroniczne podawanie teksty przez kolejne głosy;
• powaga, brak pośpiechu w kształtowaniu śpiewu;
• pieśni zaczyna zazwyczaj głos środkowy, główny;
• bas znacznie bardziej aktywny niż we wschodniej Gruzji;
• pieśni krótkie, często polimetryczne, synkopy;

fragment pieśni obrzędowej „Lile” czyli „Słońce” (mp3, 280KB)

Racza (zachodnia Gruzja):

• pieśni obrzędowe, korowodowe, biesiadne;
• dają się odczuć wpływy ze wschodu: burdon, oszczędna melizmatyka, formy kadencyjne i modulacyjne;
• tradycyjne improwizacje dudziarzy;
• pieśni rytualne wykonywane antyfonalnie;
• pieśni solowe przy akompaniamencie godasturi jako recytowane opowieści o swobodnym rytmie;

fragment pieśni świątecznej „Alilo” (mp3, 124KB)

Imeretia (zachodnia Gruzja):

• silne wpływy muzyki europejskiej, równoległe tercje;

Kartli (centralna Gruzja):

• czysty burdon;
• burdon recytatywny tylko w pieśniach korowodowych;
• pieśni solowe (kołysanki, praca na roli) często z akompaniamentem instrumentu;

fragment pieśni wielkanocnej „Cona” (mp3, 152KB)

Tuszetia (wschodnia Gruzja):

• półkoczujący tryb życia mężczyzn (wypas owiec);
• Dala jako rodzaj lamentu typowego dla północnego Kaukazu;

Kachetia (wschodnia Gruzja):

• trzygłos z burdonem;
• skomplikowane modulacje;
• wyraźna forma pieśni biesiadnych;

fragment pieśni wielkanocnej „Cakrulo” (mp3, 168KB)

Instrumenty muzyczne

Flet salamuri jest to jeden z najstarszych instrumentów gruzińskich. Obecnie posiada siedem otworów z przodu i jeden otwór z tyłu. Soinari lub Larczemi to rodzaj fletni Pana. Jest kolejnym starożytnym instrumentem, który dotrwał do naszych czasów. Składa się z sześciu różnej długości trzcinowych piszczałek, spinanych w rząd. Nastrojone są, co tercja od basowej piszczałki, która znajduje się w środku. Jest to powszechnie używany instrument pasterski. Dudy gudastviri bogato zdobione metalem, koloro wym szkłem, krótkimi łańcuszkami i szlachetnymi kamieniami. Spotyka się je w Kartli i Raczy. Harfa czangi to jeden z najstarszych instrumentów strunowych w Gruzji. Występuje w Swanetii, używany głównie jako instrument akompaniujący pieśniom. Jest on prosty, ozdobiony grawerowanymi ornamentami. Liczba strun od 6 do 9, strojone w sekundach. Czangi jest trzymane pionowo na kolanie. Panduri to najbardziej popularny instrument szarpany strunowy wschodniej Gruzji. Spotyka się różne kształty i rozmiary. Panduri używane jest przez mężczyzn. Czonguri to chordofon szarpany, używany w zachodniej Gruzji. Ma kształt gruszki i długą szyjkę. Posiada krótkie struny zwane „lili”. Grają na nich kobiety. Daira to tamburyn występujący w różnych rozmiarach. Używany przez kobiety jako instrument akompaniujący, gra się na nim oburącz. Diplipito to mały bębenek wykonany z gliny. Membranę uderza się cienkimi pałeczkami. Buzika, mały akordeon…

posłuchaj instrumentu Czonguri (mp3, 152KB)

Najważniejszym instrumentem Gruzinów, żyjących w środkowym i zachodnim Kaukazie, jest chordofon szarpany Panduri; fakt, że także inne instrumenty są tak nazywane, świadczy o jego popularności. Korpus Panduri przypomina korpus dagestańskiego agacz-komuz; trzy struny jelitowe są strojone albo w sekundach lub w tercjach, albo dwie górne struny strojone są unisono, a trzecia w oktawie. Instrument Czonguri różni się od instrumentu Panduri mniej wydłużonym, za to bardziej brzuchatym korpusem, którego cztery struny stroi się w akordzie kwartsekstowym z podwojoną kwintą. Na Czonguri, tak jak i na harfie czangi ze strunami z końskiego włosia, grają głównie kobiety. A. Buchner „Encyklopedia Instrumentów Muzycznych”

Podsumowanie

• zdecydowana przewaga muzyki wokalnej;
• instrumenty używane stosunkowo rzadko;
• główną cechą muzyki gruzińskiej jest wielogłosowość;
• tradycyjnie mężczyźni i kobiety śpiewają osobno;
• większość utworów to pieśni męskie;
• linie melodyczne śpiewane przez pojedynczych wykonawców;
• głos najniższy może być wykonywany przez wiele osób;
• linie solowe samodzielne, często wirtuozowskie;
• tradycja improwizacji;
• większość pieśni trzygłosowa;
• pieśni jednogłosowe: ornamentyka, swobodna rytmika, brak wyraźnego metrum, improwizacja, charakter recytatywny;
• burdon, ostinato, paralelizm, swobodna polifonia;
• burdon czysty i recytatywny;
• bordon jest typowy dla wschodniej Gruzji;
• paralelizm jest bardziej typowy dla zachodniej Gruzji;
• pentatonika typowa dla terenów wysokogórskich;
• na wschodzie skale diatoniczne rozpoczynające się od g, d, e;
• na zachodzie uderzające współbrzmienia sekund i septym z kwartami i kwintami, np.c-f-g, c-f-b czy c-b-c;
• nieustające harmoniczne napięcie;
• przy zakończeniu myśli muzycznej bas „osuwa” się;
• podobieństwa do skal kościelnych;
• na zachodzie burdon rzadki, ale zwykle w środkowym głosie;
• na równinach brak burdonu w ogóle;
• zdarza się polimelodyka;

Tradycja solowej pieśni kobiecej, kołysanki jawana (jawna), którą matka śpiewała w pokoju przybranym w róże i fiołki choremu na ospę dziecku. Również oryginalny zwyczaj czterogłosowych lamentacji kobiet o nazwie zar.. Poniżej zeskanowałem kilka obrazków z gruzińskojęzycznej książki Vladimira Akhobadze pt.: „Gruzińskie pieśni ludowe” (a znalazłem ją w bibliotece Instytutu Kulturoznawstwa na Uniwersytecie Wrocławskim).

Źródła informacji

Powyższy skrypt przygotowałem na podstawie notatek kolegów ze studiów muzykologicznych, którzy przetłumaczyli hasło Georgia: III traditional music z encyklopedii „The New Grove Dictionary of Music and Musicians”. Skompresowałem te notatki i uzupełniłem informacjami ogólnokulturowymi i geograficznymi jakie znalazłem w „Encyklopedii Powszechnej” PWN. Przykłady muzyczne pochodzą z bardzo starej płyty winylowej, której okładki nawet nie dane mi było znaleźć. Z jakkowiek ciekawej książeczki do płyty Georgie, Ocora 559062 nie korzystałem.